Bursztyn

 

Ze względu na swą wyjątkową urodę bursztyn znad Zatoki Gdańskiej od wieków cieszył się uznaniem w krajach basenu Morza Bałtyckiego i docierał do odległych krańców Europy. Najstarsze materiały świadczące o znajomości bursztynu i jego obróbki w rejonie Gdańska i Mierzei Wiślanej pochodzą z okresu 8 – 4 tys. lat p.n.e. Wyrabiano wówczas bursztynowe amulety – postacie zwierząt, figurki bóstw i herosów. W latach '80 i ’90 XX wieku archeolodzy odkryli w tej okolicy około tysiąca warsztatów, w których wytwarzano bursztynową biżuterię i przedmioty codziennego użytku, pochodzące z czasów starożytnych, kiedy rozpoczął się handel bursztynem.

Szlak bursztynowy łączący Pobrzeże Gdańskie z krajami śródziemnomorskimi funkcjonował co najmniej od V wieku przed Chrystusem. W dziełach starożytnych pisarzy rzymskich i greckich znajdują się opisy bursztynu przywożonego do Rzymu z odległego kraju Lugiów i Wenedów, położonego nad Oceanem Północnym, bo tak wówczas nazywano Bałtyk.

Początkowo Rzymianie dokonywali wymiany handlowej za pośrednictwem ludów znad Dunaju, aby później organizować samodzielne wyprawy. Jedną z pierwszych wzmianek o tym zamieścił Pliniusz Starszy, który opisał zakończoną powodzeniem wyprawę po bursztynowy skarb ku niezbadanym wybrzeżom Bałtyku, zorganizowaną w I wieku naszej ery z rozkazu cesarza Nerona. Zdaniem archeologów nie istniał jeden konkretny trakt, a nazwę bursztynowy szlak należy rozumieć jako kierunek wymiany handlowej i kulturowej.

Droga ta rozpoczynała się w północnych Włoszech, w Akwilei, następnie przecinała Alpy, dolinę Dunaju, po czym zwykle w rejonie Bramy Morawskiej lub Kotliny Kłodzkiej wchodziła na obszar dzisiejszej Polski, skąd przez Opole docierała do Kalisza nad Prosną, a dalej nad morze, gdzieś między Gdańskiem a Królewcem. Możliwa była również trasa wodna – na południe od Elbląga archeolodzy odkryli drewniane pomosty, których najprawdopodobniej używano w czasach wypraw rzymskich do pokonywania podmokłych terenów. Szlak był szczególnie żywą arterią handlową w I i II wieku naszej ery.

Obecnie  Szlak Bursztynowy to niezwykła podróż przez wielowiekową tradycję, która  na Pomorzu odcisnęła swój bardzo wyraźny ślad. Liczne ekspozycje muzealne, warsztaty edukacyjne, pokazy obróbki i szlifowania, a także pokazy mody,  imprezy targowe czy też masowe imprezy plenerowe oraz wreszcie konkretne pakiety weekendowe z bursztynem w roli głównej to propozycje zarówno dla turystów krajowych, jak i zagranicznych, a przede wszystkim siła i wyróżnik regionu.

---

Gdańsk
Najstarsze ślady pracowni bursztyniarskiej w Gdańsku pochodzą z końca X wieku. Już wtedy surowiec i wyroby z bursztynem sprzedawano do innych miast na ziemiach polskich i Flandrii. Największy rozkwit twórczości artystycznej w Gdańsku, w której bursztyn stanowił główny surowiec do produkcji, przypada na  XVII i XVIII wiek. W gdańskich pracowniach tworzono liczne dzieła z bursztynu na zamówienie bogatych mieszczan, szlachty, magnatów, duchowieństwa i królów polskich. Wyroby z Gdańska docierały na dwory książęce i królewskie całej Europy, były najcenniejszymi dyplomatycznymi podarunkami dla papieży, carów, sułtanów i kalifów oraz władców największych państw europejskich. 
Gdańsk nazywany jest Światową Stolicą Bursztynu, skupia ponad 70 % światowej produkcji biżuterii i wyrobów bursztynowych wyróżniających się nowoczesnymi formami i najwyższą jakością wykonania. Dodatkowo liczne ekspozycje muzealne, warsztaty edukacyjne, pokazy obróbki i szlifowania, a także pokazy mody,  imprezy targowe czy też masowe imprezy plenerowe oraz wreszcie konkretne pakiety weekendowe z bursztynem w roli głównej to propozycje zarówno dla turystów krajowych, jak i zagranicznych, a przede wszystkim siła
i wyróżnik miasta i regionu.

Gdynia
Właśnie tutaj ma siedzibę największy zakład bursztyniarski w Polsce - Manufaktura  S&A- który  poza produkcją wyrobów jubilerskich otworzyła swoją siedzibę dla zorganizowanych grup turystycznych i stworzyła ciekawy program zwiedzania zakładu. Amber Emotions-  odwiedzający mogą posłuchać historii, ciekawostek, zobaczyć i nauczyć się rozróżniać bursztyn bałtycki od falsyfikatów oraz dotknąć i poznać jego właściwości. Silnie związana z bursztynem jest także  artystyczna dzielnica Gdyni – Orłowo.  W tym miejscu wybitny pisarz polski Stefan Żeromski, spędzając wakacje w małym rybackim domku poznał bursztyn i w powieści „Wiatr od morza” przekazał swoje nim oczarowanie. Obecnie w tzw. Domku Żeromskiego ma siedzibę Towarzystwo Przyjaciół Orłowa, które prowadzi działalność kulturalną i edukacyjną. Również od tego roku uczniowie zespołu Szkół Plastycznych poznają tajniki fotografii bursztynu w makroskali.  Utrwalanie obrazów dokumentujących szczegóły wnętrza, kształt inkluzji organicznych, strukturę powierzchni indywidualnych bryłek bursztynu, które nieuchronnie ulegają procesom wietrzenia, pomaga w dostrzeżeniu i poznawaniu ciągłości przyrody.

Sopot
Miasto artystów i nowoczesnego wzornictwa w bursztynowej sztuce jubilerskiej. Właśnie w tym mieście swój warsztat ma Lucjan Myrta, który z  naturalnych odmian bursztynu tworzy monumentalne przedmioty, wypełnione niezwykłymi obrazami i misternymi rzeźbami. Z kolei galeria Ambermoda zachwyca designem, jak i zaskakującymi formami oraz łączeniem bursztynu z innymi kamieniami szlachetnymi czy tworzywami naturalnymi. 

Słupsk
Słupski Niedźwiadek Szczęścia –  talizman szczęścia, ale przede wszystkim wizytówka miasta. Bursztynową figurkę znaleziono w okolicach Słupska jeszcze w XIX wieku, ale według badaczy to amulet łowcy niedźwiedzi datowany na 6 000 lat. Obecnie oryginał przechowywany jest w muzeum w Stralsundzie, a wierna kopia  wykonana przez słupskiego artystę wystawiona jest w Ratuszu Miejskim. Powstanie w Słupsku Galerii Bursztynowej to osobisty sukces Mistrza Bursztynnika Narcyza Kalskiego, którego pasja, ambicja, a przede wszystkim miłość do bursztynu doprowadziła do otwarcia obiektu. W galerii wytwarzana jest biżuteria secesyjna i nowoczesna, rzeźba, sztuka użytkowa oraz okolicznościowe statuetki z bursztynu i srebra. Stałym elementem są także wystawy malarstwa, rzeźby i ceramiki, jak również prowadzone są lekcje o bursztynie.

Pruszcz Gdański
Miasto, w którym historia i tradycja spotyka się z teraźniejszością. U schyłku starożytności na terenie obecnego Pruszcza Gdańskiego powstał ważny ośrodek handlowy, zwany „faktorią” Dogodna lokalizacja na styku szlaków lądowych i morskich sprawiła, przybywający kupcy z różnych stron świata zaopatrywali się w rozmaite towary, miedzy innymi surowe bryły bursztynu.  Bardzo szybko Faktoria w Pruszczu Gdańskim stała się ekonomicznym centrum skupiska osadniczego leżącego pomiędzy Tczewem,  Gdańskiem, a także całym Pomorzem Wschodnim. Znaczne zyski zaczęły przynosiły gotowe wyroby z bursztynu, dlatego w obrębie faktorii zaczęły rozwijać się liczne warsztaty rzemieślnicze. Obecnie w mieście trwają prace związane z rekonstrukcją osady rzymskiej, która pełnić będzie funkcje kulturalno –  edukacyjnego centrum miasta. Obiekt oddany ma zostać do dyspozycji mieszkańców i turystów już w 2012 roku.

---

Najstarsze ślady pracowni bursztyniarskiej w Gdańsku pochodzą z końca X wieku. Wyrabiano w nich paciorki, pierścionki, wisiorki, kostki i pionki do gry, amulety, a po wielkim chrzcie gdańszczan, ktorego dokonał św. Wojciech – również krzyżyki. Już wtedy surowiec i wyroby z bursztynem sprzedawano do innych miast na ziemiach polskich i Flandrii. W XIV wieku, gdy Pomorzem Gdańskim zawładnął Zakon Krzyżacki, handel surowcem bursztynowym przynosił tak duże dochody, że za ukrycie bursztynów groziła nawet kara śmierci. Bursztyn wysyłano do Brugii, Lubeki, Amsterdamu, Antwerpii, Kolonii, Norymbergii i Wenecji. Taka polityka nie sprzyjała rozwojowi rzemiosła bursztyniarskiego w Gdańsku. Dopiero za panowania króla Kazimierza Jagiellończyka nastąpiły dobre czasy dla bursztyniarzy – władca nadał miastu tereny bogate w bursztynowe złoża. W okresie I Rzeczpospolitej bogaty i liczący się w Europie Gdańsk znany był już jako ważne centrum bursztyniarstwa: rozwijała się wówczas rzeźba sakralna, produkowano  różnorodne naczynia, szkatuły, pudełka, lichtarze, zegary i ramy do obrazów. Pierwszy cech bursztynników w Gdańsku utworzono w 1477 roku.

Największy rozkwit twórczości artystycznej w Gdańsku, w której bursztyn stanowił główny surowiec do produkcji, przypada na  XVII i XVIII wiek. W gdańskich pracowniach tworzono liczne dzieła z bursztynu na zamówienie bogatych mieszczan, szlachty, magnatów, duchowieństwa i królów polskich. Bursztynowe wyroby z Gdańska docierały na dwory książęce i królewskie całej Europy, były najcenniejszymi dyplomatycznymi podarunkami dla papieży, carów, sułtanów i kalifów oraz władców największych państw europejskich, w tym "króla słońce"- Ludwika XIV. Region Zatoki Gdańskiej był uznawany wówczas za centrum bursztynnictwa europejskiego. Urzeczony pięknem bałtyckiego złota król Prus Fryderyk I sprowadził w 1701 roku gdańskich mistrzów na zamek w Charlottenburgu i polecił im wyłożenie całej komnaty bursztynem. Pomysłodawcą i autorem szczegółowego projektu był znamienity gdański bursztynnik Andreas Schlüter.  Gdańszczaninem był także  pierwszy z realizatorów tego dzieła - Gottfried Wolfram. Dwaj następni wykonawcy -  mistrzowie gdańskiego cechu Gottfried Turau i Ernest Schacht  doprowadzili do końca zamysł Schlütera Komnatę przewieziono później do Pałacu Miejskiego w Berlinie. Po śmierci króla jego syn, Fryderyk Wilhelm I, podarował ją carowi Piotrowi I. Trafiła do Carskiego Sioła, a przeniesiona do Królewca w czasie II wojny światowej – zaginęła. Do dziś zagadka tajemniczego zniknięcia bursztynowej komnaty  nie została rozwiązana.

Te znakomite tradycje kontynuują dziś polscy bursztynnicy, artyści plastycy i projektanci. W Gdańsku i okolicy działa blisko 2000 firm eksportujących biżuterię z bursztynem niemal na wszystkie kontynenty świata.

Już w Starożytności doceniono lekarstwa, w których bursztyn stanowił ważny składnik. W Średniowieczu bursztyn był uważany za jeden z najskuteczniejszych leków. Receptury na mikstury lecznicze z bursztynu, wypraktykowane niegdyś przez starożytnych lekarzy, średniowiecznych medyków, czy ludowych znachorów znajdują wytłumaczenie naukowe w laboratoriach współczesnych badaczy. Bursztyn zachowuje zapewne część właściwości żywicy, która działa bakteriobójczo, grzybobójczo i wirusobójczo.
Zdrowotny wpływ nacierania skóry bursztynową maścią lub nalewką może mieć związek zarówno z właściwością elektryzowania się bursztynu do ładunku ujemnego, jak też z uwalnianiem się zawartego w bryłkach sukcynitu „energotwórczego” kwasu bursztynowego. Także noszenie naszyjników, czy bransolet z naturalnego bursztynu wpływa bardzo korzystnie na organizm. Powinien to być bursztyn nieoszlifowany, lub oszlifowany tylko częściowo. Bursztyn po obróbce w autoklawie zmieniając swoje właściwości fizyczne traci właściwości energetyczne, a więc i lecznicze.

---

1. Ekspozycje i obiekty muzealne
2. Eventy
3. Galerie i manufaktury
4. Stanowiska archeologiczne